พระธาตุห้าดวง (เวียงเจดีย์ ห้าหลัง) ตั้งอยู่ที่เลขที่ 1 หมู่ 15 ตำบลลี้ อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน 51110 โทร: 053-570244 เดินทางไปตามทางหลวงหมายเลข 106 ห่างจากที่ว่าการอำเภอลี้ไปทางใต้ประมาณ 2 กิโลเมตร สันนิษฐานว่าเป็นบริเวณเวียงเก่าลี้ เพราะมีซากกำแพงและคูเมืองตั้งเป็นแถว วัดนี้เป็นที่ตั้งของหมู่เจดีย์ 5 องค์ ตามตำนานกล่าวว่าพระนางเจ้าจามเทวี กษัตริย์ครองเมืองหริภุญไชย ได้ยินข่าวจากราษฎรเมืองลี้ว่ามีดวงแก้ว 5 ดวง ปรากฏเห็นอยู่บ่อยครั้ง จึงได้เสด็จมาดูด้วยพระองค์เอง เวลากลางคืนจึงได้ทอดพระเนตรเห็นแสงสว่างจากดวงแก้วทั้ง 5 ดวง ลอยอยู่บนกองดิน 5 กอง จึงได้สอบถามความเป็นมาก็ทราบว่า คือพระเมโตธาตุ (น้ำไคลมือ) ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธะเจ้าที่เคยล้างพระหัตถ์ และน้ำก็ไหลผ่านปลายนิ้วทั้ง 5 ลงพื้นดิน พระนางจึงเกิดศรัทธาสร้างพระธาตุเจดีย์ครอบกองดินทั้ง 5 กองไว้ และในวันที่ 20 เมษายน ของทุกปี จะมีประเพณีสรงน้ำพระธาตุห้าดวงมีตำนานเรื่องเล่าเกี่ยวกับวัว ที่มีรูปปั้นอยู่ภายในวัดเป็นตำนานอศุภราช นะโมตัสสะ โสทุสสนะ ปางเมื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่า "พระสมณโคดม"(องค์ปัจจุบัน) ยังทรงบำเพ็ญบารมีเป็นพระโพธิสัตว์ พระองค์ได้เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในวัฏสงสาร เป็นเวลา ๔ อสงไขยกับอีกแสนมหากัป พระองค์เกิดมาเป็นสัตว์เดรัจฉานบ้าง เป็นมนุษย์บ้าง เพื่อสร้างบารมีเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในพระชาติต่างๆ ของพระองค์ก็ล้วนแล้วแต่บำเพ็ญเพื่อตรัสรู้พระธรรมอันประเสริฐหรืออนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ เพื่อพาสรรพสัตว์ทั้งหลายซึ่งดำเนินรอยตามพระองค์ ให้พ้นจากความทุกข์ทั้งมวล โดยไม่กลับมาเกิดอีกนั้นก็คือพระนิพพาน ณ สมัยก่อนพุทธกาล เมื่อพระองค์เสวยพระชาติเป็นวัวกระทิงป่า มีพระนามว่า "อุศุภราช" พระโคมารดาได้พาฝูงวัวกระทิงป่าอพยพจากอโยธยา(อยุธยา) เพื่อท่องเที่ยวหากินไปในที่ต่าง ๆ ขณะนั้นพระโคมารดากำลังตั้งครรภ์อ่อน ๆ เมื่อได้เดินทางลุมาถึงสถานที่แห่งหนึ่ง เหมาะที่จะเสาะหาหญ้ากินเพราะอุดมสมบูรณ์ไปด้วยหญ้าอ่อน และมีลำห้วยสำหรับดื่มกินน้ำ จึงพาฝูงมาอาศัยอยู่ ณ บริเวณนั้น (ปัจจุบันคือ บริเวณพระธาตุจอมสรรค์หรือเหมืองลานนาลิกไนต์ ครูบาเจ้าศรีวิชัยได้ไปสร้างพระธาตุเจดีย์บรรจุพระบรมสารีริกธาตุขององค์สมเด็จพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้ เพื่อที่จะให้เป็นสถานที่ที่ควรแก่การสักการะบูชา) พระโคมารดาได้อาศัยหญ้าและน้ำบริเวณนี้เลี้ยงชีวิตเป็นเวลานานพอสมควร จนครรภ์แก่เดินขึ้นลงหุบเขาด้วยความลำบาก จึงมาพิจารณาดูว่าควรจะพาฝูงวัวกระทิงทั้งหมดไปหาที่อยู่ใหม่ เพราะครรภ์แก่ใกล้จะให้กำเนิดพระโคโพธิสัตว์ จึงได้พาบริวารจำนวนห้าร้อยตัวลงจากดอยจอมสวรรค์ ท่องเที่ยวหาบริเวณที่เหมาะสมที่จะให้กำเนิดพระโคน้อย จนมาพบสถานที่ที่ถูกใจ มีหมู่พฤกษาหอมตลบอบอวล ต้นไม้ใหญ่น้อยร่มรื่น ลำห้วยลำธารน้ำใสสะอาด มีหญ้าอ่อนขึ้นอยู่อุดมสมบูรณ์ เป็นที่ถูกใจของพระโคมารดา จึงได้หยุดพักอาศัย ณ บริเวณนี้ด้วยความสุขสบายทั้งกายและใจ (บริเวณนี้คือ ดอยอุศุภราช หรือบริเวณวัดพระธาตุห้าดวง ในสมัยที่พระองค์เสวยพระชาติเป็นพระโคอุศุภราช ณ สถานที่แห่งนี้ จนละชีวิตสังขารลง ณ หนองวัวเฒ่า เมื่อทรงเล่าจบพญาลั๊วะจึงทูลขอสิ่งสักการะบูชาเพื่อจะได้เป็นเครื่องระลึกถึงพระพุทธองค์ และผู้คนจะได้มากราบสักการะบูชาสถานที่แห่งนี้ เมื่อพระองค์ฉันเสร็จจึงมีดำรัสให้พญาลั๊วะยกขันน้ำทองล้างพระหัตถ์ เมื่อน้ำที่พญาลั๊วะยกล้างพระหัตถ์ไหลผ่านพระหัตถ์ลงมาถึงปลายนิ้วพระหัตถ์ของพระองค์ น้ำที่ปลายนิ้วพระหัตถ์ทั้งห้า ก็กลับกลายเป็นดวงแก้วห้าดวงปรากฏแสงส่องสว่างไปทั่วดวงแก้วทั้งห้าก็คือ "พระเมโตธาตุ" หรือ น้ำไคลมือ ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ได้ทรงประทานให้กับพญาลั๊วะไว้ เพื่อเป็นเครื่องสักการะและเพื่อระลึกถึงพระองค์ ดวงแก้วทั้งห้าลอยให้เห็นเป็นอัศจรรย์พระอินทร์จึงเนรมิตโกฎิทองคำมารองรับ และนำไปฝังไว้ในดินลึก ๖๐ ศอก แต่งยนต์ฟันไว้ทั้ง ๔ ทิศ (คำว่า ยนต์ฟัน พระเดชพระคุณหลวงปู่พระครูบาวงศ์ท่านบอกว่า หมายถึง ค่ายกลที่ทำขึ้นเพื่อรักษาพระธาตุ) พญาลั๊วะจึงได้นำเอาดินและก้อนหินก่อเป็นกองสูงขึ้น เพื่อให้รู้ว่ามีของวิเศษฝังอยู่ ณ ที่แห่งนี้ และนำเอาดอกไม้มากราบไหว้สักการะบูชาอยู่เป็นนิจ และพระองค์ได้ทรงกล่าวทำนายไว้ว่าต่อไปในภายหน้าลูกศิษย์แห่งพระองค์ จะเป็นผู้มาบูรณปฏิสังขรณ์ให้เจริญรุ่งเรืองในภายหน้า จวบจนลุเข้าถึงสมัยพระนางเจ้าจามเทวี เป็นกษัตริย์ครองเมืองหริภุญชัย ได้รับข่าวลือจากราษฏรเมืองลี้ว่า มีดวงแก้วห้าดวงปรากฏลอยให้ราษฎรได้เห็นอยู่บ่อยครั้ง จึงได้เสด็จมาดูด้วยพระองค์เอง และเมื่อมาถึงยังดอยอุศุภราชแล้ว เวลากลางคืนท่านจึงได้เห็นแสงสว่างจากดวงแก้วทั้งห้าดวง ปรากฎลอยอยู่บนกองดินที่ชาวลั๊วะได้ทำไว้ พอรุ่งเช้าจึงได้เสด็จไปตรวจดูด้วยพระองค์เอง เมื่อไปถึงสถานที่เห็นดวงแก้วปรากฏก็พบกองดินทั้ง ๕ กอง ท่านจึงได้สอบถามพญาลั๊วะถึงประวัติความเป็นมาของกองดินทั้ง ๕ กอง เมื่อทรงทราบแล้วท่านก็เกิดศรัทธาจึงสร้างพระธาตุเจดีย์ครอบกองดินทั้ง ๕ กองไว้ ประเพณีสำคัญของวัดพระธาตุห้าดวง 1.ได้จัดให้มีประเพณีสรงน้ำพระธาตุเวียงเจดีย์ห้าหลัง(พระธาตุห้าดวง)ในวันเดือน ๘ เหนือขึ้น ๗ ค่ำ เป็นประจำทุกปี(ปัจจุบันกำหนดเอาวันที่ ๒๐ เมษายนของทุกปี เป็นวันประเพณีสวรน้ำพระธาตุห้าดวง) 2.งานปริวาสกรรมวันที่ 10-20 มกราคม ของทุกปี คำกราบไหว้พระนางจามเทวี ยา เทวี จามะเทวีนาวิกา อภิรูปา อะโหสี ทัสสะนียา ปาสาทิกา พุทธสาสะเน จะอภิปาสันนา,สา อะตีเต เมตตายะ เจวะ ธัมเมนะ จะ หะริภุญชะยะธานียา รัชชัง กาเรสิ, หะริภุญชะยานะคะระวาสีนังปิ มะหันตัง หิตาสุขัง อุปาเทสิ,อะหัง ปะสันเนนะ เจตะสา ตัง วันทามิ สิระสา สัพพะทาฯ พระเทวี พระนามว่า จามะเทวี มีพระรูปเลอโฉม ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนามาก,ในอดีตกาล พระนางได้ครองเมืองหริภุญชัยด้วยพระเมตตา และเป็นธรรม,สร้างสรรค์ประโยชน์สุขแก่ชาวเมืองหริภุญชัยอย่างมากมาย,ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ศรัทธา ขอกราบไหว้พระนางด้วยเศียรเกล้า ในกาลทุกเมื่อแลฯ